بحث وجود ذهنى كه دربارهء ماهيت علم است از هر مبحث ديگرى ارتباط نزديكترى دارد با مسألهء مطروحهء امروز كه دربارهء ارزش و اعتبار علم بحث مىشود . اين مسألهء مهمى است كه امروز هم مطرح است ، مسألهء اينكه علم انسان - علم به معنى اعم ، نه فقط علم به معناى كشف قوانين كه شامل علوم رياضى و علوم طبيعى و غيره مىشود ، بلكه ادراك بشر به طور كلى - چه اندازه ارزش و اعتبار دارد ؟ تا چه اندازه با واقعيت انطباق دارد ؟ آيا اصلا انطباق دارد با واقعيت يا نه ؟ آيا ادراك ، يك چيزى است كه صرفا جنبهء درونى دارد ؟ درونى محض است مثل درد يا لذت ؟ آيا همانطور كه درد و لذت يك حالت صد در صد درونى است ، يا هيجان و عشق خودش فى حد ذاته يك حالت درونى است و يك ارتباط دورى دارد با اشياء در خارج ، علم و ادراك هم يك چنين چيزى است ؟ اگر چنين چيزى باشد نتيجه‌اش اين است كه رابطهء آگاهى ما از خارج و رابطهء اكتشافى ما از خارج به كلى قطع مىشود ؛ يعنى من نمىتوانم بگويم اين چيزى كه من ادراك مىكنم همين چيزى است كه در خارج وجود دارد . و امّا اگر گفتيم نه ، بلكه نوعى انطباق برقرار است ؛ نتيجه‌اش اين است كه آنچه انسان حس مىكند و آنچه انسان تخيل مىكند بعد از حس ( يعنى در حافظه‌اش حاضر مىكند ) و آنچه انسان تفكر و تعقل مىكند ، و هم محض و خيال محض يعنى درونى محض نيست و با بيرون رابطهء انطباقى دارد . اگر گفتيم با بيرون به نحوى انطباق دارد ، بايد ببينيم اين نحوهء انطباق چگونه نحوه‌اى است .

--> استاد : مسألهء ذرات را مىگوييد ؟ - به طور كلى در همه چيز . در همين بحث كليات هم متكلمين از غير ارسطويىها اقتباس مىكنند . استاد : آخر مسائل فرق مىكند . مسألهء ذرات كه الآن مشكلى شده است در تاريخ فلسفه ، قبل از اينكه اصلا فلسفه ترجمه بشود ، در بين متكلمين رايج بوده است . كسانى مثل ابو الهذيل علّاف كه معاصر منصور دوانيقى بوده است نظريات ذرات را داشته‌اند در صورتى كه آن وقت هنوز فلسفهء يونان ترجمه نشده بوده است . - مسلّما منشأ يونانى داشته است ، براى اينكه منشأ حرف غزالى را پيدا كرده‌اند . استاد : غزالى متعلق به عصرهاى متأخر است . - متعلق به سال 500 است . استاد : بله . - وفات غزالى سال [ 505 ] بوده است . [ بقيهء اين پرسش و پاسخ‌ها ضبط نشده است . ]